Bart Voorzangers weblog

top

volgend

overzicht

22 niets is al dan niet ‘islamitisch’

Discussies over de vraag of een bepaalde overtuiging authentiek islamitisch is, zijn zinloos.

woensdag, 16 december 2009

De advocaat die weigert op te staan voor een binnentredende rechter, beroept zich op de islam. De vrouw die met een niqaab haar gezicht verhult, beroept zich op de islam, de imam die mevrouw Ton geen hand wilde geven, beroept zich op de islam (net als de vrouw van de imam die meneer Ton geen hand zou geven, dus waarom discussies hierover altijd weer over achterstelling van vrouwen gaat, ontgaat me). En allemaal krijgen ze vroeg of laat van moslims én niet-moslims te horen dat de islam zulk opstaan nergens verbiedt, zo’n niqaab nergens voorschrijft en geen enkel bezwaar heeft tegen meedoen aan begroetingsrituelen waar niets onkuis aan is.

Hoe zinnig is zo’n tegenwerping? Helpen doet hij zelden, maar dat bedoel ik niet. De vraag is of zo’n tegenwerping inhoudelijk ergens op slaat.

De meeste godsdiensten hebben geen geschreven bronnen. Er zijn alleen gelovigen die kunnen vertellen wat zij geloven, en er is geen enkele reden de overtuigingen van de een voor waarder of authentieker te houden dan die van de ander. Een klein aantal godsdiensten, waaronder de islam hebben zulke bronnen wel, maar die moeten altijd alleen al geïnterpreteerd worden omdat zij, letterlijk genomen, vol tegenspraken zitten. Ze fungeren voor veel gelovigen dan ook minstens ten dele meer als bron van inspiratie dan als bron van kennis. Bovendien erkennen de meeste gelovigen naast hun heilige boek of boeken ook nog allerlei andere bronnen als gezaghebbend, en vaak elk weer andere. Het verschil tussen godsdiensten mét en zónder boekenkast is dus relatief: ze beschikken geen van alle over zelfs maar één onomstreden geloofswaarheid (zelfs het bestaan van een godheid niet; lees dominee Hendrikse over ‘Geloven in een god die niet bestaat’). Geen wonder dus dat er niets is waarover alle christenen, alle joden, of alle moslims het eens zijn. En geen theoloog, gelovig of ongelovig, zal die onenigheid ooit oplossen. Sterker nog: elke theoloog die niet exact een eerdere theoloog napraat, zal die onenigheid slechts vergroten door zijn of haar invulling toe te voegen aan de oneindig vele reeds bestaande.

Een woord als ‘moslims’, ‘christenen’ of ‘hindoes’ staat niet voor een stelsel van overtuigingen maar voor een groep mensen die in hun geloofsleven putten uit een min of meer vage verzameling door elk weer op eigen wijze gewaardeerde en geïnterpreteerde bronnen, en die daarover praten in een min of meer gedeelde taal. De grenzen van die groepen zijn onmogelijk aan te geven. Al die mensen kunnen je precies vertellen wie tot hun groep behoren: ‘alle mensen die er precies, ongeveer, op hoofdpunten, net zo over denken als ik’ (die verschillen in formulering zijn een kwestie van karakter), maar dat is niet meer dan een autobiografische aantekening. Godsdiensten hebben geen inhoud, ze hebben een ankerpunt van waaruit ze in alle richtingen door de multidimensionale ruimte van geloofswaarheden uitwaaieren. Ze zijn hoogstens te herkennen aan de woorden die men er bij voorkeur gebruikt, maar waarmee ieder zijn eigen individuele waarheden formuleert.

Kortom, wie beweert dat leerstelling X wel of juist niet tot geloof Y behoort, zegt niet meer dan ‘Ik vind iemand die X ontkent, of die X onderschrijft, geen Y-er’. Nou, dat weten we dan. Interessant is het nooit. En als we het serieus menen met ons respect voor godsdienstvrijheid, rest ons maar een ding: respecteren dat elke gelovige zelf – alleen en uitsluitend zelf – bepaalt wat dat eigen geloof wel en niet leert.

De zittenblijvende advocaat, de minzaam buigende imam en de niqaabdraagster belijden een godsdienst die zulk gedrag van hen eist, die zij islam noemen omdat ze bij toeval aan dat anker hangen, en op respectering waarvan zij een grondwettelijk recht hebben. Uiteraard wordt dat recht begrensd door de rechten van anderen, maar als ik hier vanzelfsprekendheden moet gaan debiteren, is het eind van dit verhaal écht zoek.