Bart Voorzangers weblog

top

volgend

overzicht

30 De PVV en het Derde Rijk

De heer Wilders is geen nazi, maar zijn ideologie en de hunne hebben een aantal cruciale elementen gemeen: een fictieve dreiging, een door hen gecreëerde minderheid waarin deze dreiging wortelt, en een pseudowetenschappelijke theorie die ‘verklaart’ wat die groep zo gevaarlijk maakt. De geschiedenis leert dat dat een gevaarlijk mengsel is.

vrijdag, 22 januari 2010

Wie in zijn oordeel over de PVV verwijst naar de vroege jaren veertig, krijgt al gauw de wind van voren. Daar zijn redenen voor: simpele redenen als dat de PVV geen racistische partij is, en nergens pleit voor fysiek geweld; maar ook een complexere die te maken heeft met de nagedachtenis van de nazi-slachtoffers. Door termen als ‘nazi’ te gebruiken voor zaken hier en nu, boeten ze in aan betekenis en lading, en dat doet af aan het gewicht van het destijds aangerichte leed. Het kwaad van toen gaat elke voorstelling te boven, en door te doen alsof het vergelijkbaar is met andere zaken, en dus wel voorstelbaar, bagatelliseer je het kwaad, en daarmee het lijden.

Laat duidelijk zijn dat ik tegen schelden ben. Het lost niets op, verheldert niets, en het maakt een gesprek onmogelijk. Maar ik krijg een ongemakkelijk gevoel wanneer de moordzucht van de nazi’s en het leed van hun joodse slachtoffers worden afgezonderd als iets unieks, iets dat alleen ‘zij’ deden, iets dat alleen ‘hen’ is overkomen. Wellicht was de schaal uniek, maar de twintigste eeuw grossierde in dat soort uniciteit, en de eenentwintigste zal dat vast weer doen. Het ging om een gebeurtenis die juist net niet uniek is, om zo’n zeldzame ramp als een aardbeving of een vulkaanuitbarsting die zich helaas vroeg of laat herhaalt. Wie daar de uniciteit van benadrukt, creëert een misplaatst gevoel van veiligheid.

Helaas is het heel menselijk van zulke rampen niets te leren. Als San Francisco of Istanboel straks zijn veranderd in de puinhopen die we nu op Haïti zien, zullen we ons verbijsterd afvragen waarom daar niet doordachter gebouwd is – we wisten toch dat die aardbeving komen zou? – maar na die ramp begint het ondoordachte bouwen gewoon opnieuw. En net zo ondoordacht bouwen we aan samenlevingen die keer op keer getroffen zullen worden door een uitbraak van door blinde haat geïnspireerde moordpartijen. Je leert pas iets van zulke rampen als je accepteert dat ze even zeldzaam als gewoon zijn, dat de volgende onvermijdelijk is, en dat je toekomstig leed alleen kunt beperken als je je nú verdiept in het achterliggende mechaniek.

‘Door blinde haat geïnspireerde moordpartijen’ schreef ik, maar het is de vraag of dat klopt. De nazi’s vreesden een internationale samenzwering van joodse financiers die op wereldheerschappij uit waren. Dat de vele miljoenen, doorgaans straatarme, Oost-Europese joden achter die samenzwering zaten, zal niemand serieus hebben gedacht. Die joden trof vooral een banaal gebrek aan betrokkenheid. Het waren geen mensen, zoals ‘wij’, dus kon je er desgewenst op schieten, en als het er veel waren, en ze in de weg liepen, moest je ze verdelgen, zoals we duiven verdelgen, of geiten met Q-koorts – onaangenaam, maar helaas noodzakelijk werk. Soms hoor je mensen zich verbijsterd afvragen hoe de moordenaars van het Derde Rijk ooit naar Mozart konden luisteren of op zondag in een kerk konden zitten, zonder door de daardoor toch doorgaans opgeroepen hogere gevoelens te worden geraakt. Ik snap die verbijstering niet. Zulk werk werd gedaan door gewone mensen met een zware, emotioneel belastende baan waarbij ze enige troost en morele steun goed konden gebruiken. Pas als we dat beseffen, kunnen we ons wapenen tegen een al te frequente herhaling van zo’n ramp.

De PVV is geen racistische partij. De nazi’s waren wel racist. Dat lijkt een wezenlijk verschil waarop elke vergelijking stukloopt. Maar hoe racistisch waren de nazi’s eigenlijk? Ze gingen er terecht van uit dat het grootkapitaal niet automatisch op ons welzijn uit is, en ze constateerden terecht dat joden oververtegenwoordigd waren in de top van het bankwezen (wat zich goed laat verklaren: ze waren eeuwen uit allerlei andere sectoren geweerd). Uit dat ‘inzicht’ peurden de nazi’s een fictief joods-kapitalistisch complot dat onzichtbaar was en dus makkelijk als levensgevaarlijk kon worden voorgesteld. Maar met zo’n gevaar alleen kun je politiek nog weinig. Ze hadden iets concreets nodig waartegen ze de massa konden ophitsen om die vervolgens voor te gaan in een strijd om het bestaan. Niets bindt een groep meer dan een aanwijsbare gezamenlijke vijand. Die creëerden ze door een joods ras te verzinnen waar het complot uit voortkwam. De alles en allen bedreigende joodse geldzucht en machtsbelustheid waarvan zo op het oog geen spoor te bekennen was, werden sluimerende, maar wel degelijk aanwezige raskenmerken. Bij ontstentenis van werkelijke fouten kon de afkeer zich richten op het ‘ras’. Je zag de gevaren daarvan niet, maar ze waren ‘wetenschappelijk’ aangetoond. Waar de werkelijkheid tekortschiet verzinnen we er wel een. Laat dat maar aan ons over.

Maar alle antropometrie ten spijt, zonder een gedegen kerkelijke en bevolkingsregistratie had men joden nooit van ariërs kunnen onderscheiden om de simpele reden dat zo’n onderscheid niet bestond. Europese joden zijn etnische Europeanen met een joods geloof, net zoals Chinese joden etnische Chinezen en Indiase joden etnische Indiërs met een joods geloof zijn. De familiefoto’s in mijn joodse kookboek spreken wat dat betreft boekdelen. Het nazisme was niet racistisch in de zin dat het aan een bestaand ras ten onrechte allerlei akeligs toeschreef, het verzon een ras omdat de pseudo-biologische retoriek van een rassentheorie er op dat moment toevallig goed inging. De kern van hun ideologie was de creatie van een gevaarlijke ander, de rassenpraat niet meer dan historisch toeval.

Dat perspectief werpt wel degelijk licht op het denken van de PVV. Ook daar zien we een fictief complot gericht op onze onderwerping, en ook daar met een minuscule kern van waarheid: het islamitisch terrorisme. Ook daar zien we een grote groep erg gewone mensen die aan dat complot part nog deel hebben: de islamitische gemeenschap in Europa. Ook daar zien we een pseudowetenschappelijke theorie die die twee met elkaar verbindt: het gewelddadige en machtsbeluste wezen van de islam, verankerd in de koran, dat bij velen weliswaar sluimert, maar dat altijd op de loer ligt. Elke moslim die écht moslim wordt, gordt bommen om. En ook daar zien we mannen met gewichtige pakken en academische titels die ons deze pseudowetenschappelijke theorie geduldig voorrekenen. Ik memoreerde ze al in eerdere stukjes.

Zeker, de PVV is volstrekt niet uit op moord – nog niet op één, laat staan op een massa. Maar dat was het nazisme aanvankelijk ook niet. Joden hoefden eerst alleen maar weg, niet dood. Voor de PVV langs eenzelfde weg kan ontsporen zal ze eerst een hoop politieke macht moeten verwerven, en zal de top door fanatieker en gewetenlozer types vervangen moeten worden.

En zeker, de kans daarop is klein. Zo klein als die op een aardbeving.